På setra: Marie Vange (f. Bakke 1894) og Ingeborg Sveine (f. Hagen 1897) på Vangen i Finndalen.   Foto: Kristian Stakston/OANS

Dagros møter sorenskrivaren - om kunamn nedskrivne på 1700-talet

Tidlegare var det vanleg å gje kyrne namn. I dag går det helst i nummer.

Var du så heldig at du avleid ein gong ikring 1600- og utpå 1900-talet, og du åtte nok gods eller gull til at styresmaktene kunne inkassere litt arveavgift, så kan det hende dødsbuet ditt vart skifta offentleg og ført inn i protokollar. Noko av det mest interessante ved dødsbuskifta på 1700-talet er at dei reknar opp eigedelar, både lause og faste - og buskapen den avlidne åtte. Som ein kuriositet kan kyrne vera nemnte med namn, og desse namna er minst like interessante å studere som folkenamn. Kunamn er noko nært og kjært for den som hugsar desse i bruk. Då eg var liten gutunge heime på Synstnes var det namn på kvar ei mjølkeku - og jamvel på ein og annan oksen. Namna spente seg frå gamle, innarbeidde kunamn som Dagros, Raulin og Svarta til populærkulturelle namn som Alexis og Sonja. No skjønar eg at fleire og fleire har slutta å gjeva kyrne namn, men at dei heller går under velklingande namn som til dømes 312, 524 og 421. Dette er kanskje ein konsekvens av at buskapane no gjerne er litt større enn eit titals kyr, men eg tykkjer likevel det er synd. Me har ein stor kulturarv i kunamna liggjande, som det berre er å plukke opp att. Finn fram gamle helsekort for kyrne, eller avlsbøker om ein har slike, og ta attende namna! Dette kan eg ikkje gjera for dykk, men eg kan lyfte fram namn på to generasjonar kyr, ått av to generasjonar tobeinte i Kjekahågån i Skjåk i 1761 og 1783. Kanskje finn du òg fram til kunamn frå heimegarden din på 1700-talet? Skifteprotokollane ligg på Statsarkivet i Hamar, og er tilgjengelege på www.digitalarkivet.no. Ei skattekiste!

I skiftet etter den avlidne plasskona Anne Rasmusdotter den 7. september 1761 finn me nemnt tre kyr: ei raudflekka ku kalla Salros, ei gråsida kalla Lisku eller Liaku (skrive LisKoe) og til sist ei gråbleik ei kalla «fyryJul». Namna til kyr kan fortelje oss noko om dei, sume tydingar ligg framme i dagen og sume må me legg viljen til litt for å skjøne. Den fyrste kua her treng me ikkje leggje så mykje vilje til for å kunne seia noko om: ho var nok salryggja, det vil seia med nedsokke rygg på midten. Ku nr. to skal ein vera meir varleg med å tolke namnet på, men me kan no fabulere om ho ikkje skulle vore skriven «Liaku» og om ho kom frå – eller treivst godt i – ei li. Av narrative grunnar kan me sjå for oss at ho var ei ku som lika seg i bratt lende. Heilt flatt er det vel ikkje ikring Kjekahågån no, og det var vel ikkje så mykje flatare på 1700-talet. Vel, nok om henne. Det siste kunamnet her er det eg festa meg mest ved: «fyryJul». Dette kan knapt feil-lesast, det er greitt det må vera ei fastsetjing av eit tidspunkt. Så får me heller ha lause tankar om det er tida kua vart kalv, eller om det var tida eigarane hadde tenkt ho skulle bli til steik og grytekjøt. No må me hugse at den som førte skifteprotokollen var ein embetsmann med meir finskore språk enn dei han var på vitjing hjå. Ein kan mest sjå for seg enkjemannen Knut der han stava namnet til kua, og ein fornem embetsmann som måtte spørje oppatt både ein og to gonger. Men, namnet ser ut til å vera skrive så dialektnært og lydhermande som råd, og det ser ein ikkje så ofte i gamle embetsprotokollar, som stort sett er skrivne på dansk med små innslag av m.a. fransk og latin. Enkjemannen Knut skifta her berre halve buet med borna sine, så difor kan det ha vore tre kyr til her som ikkje vart namngjevne.

20 år seinare, 13. februar 1786, vart det halde skifte etter Pål Knutsson i Kjekahågån, sonen til Anne og Knut. Her reknar dei opp seks kyr. Svangros var svart og hadde horn, Dagros var svartsida og hadde òg horn. Hjartros (skrive Hiertros) var raudfarga, Kyndelskolle var svartsida og «med Brilde», Bulykke var ein kvit kukalv og til sist var ein toårings graokse kalla Skjorstrud. (Graokse er sorenskrivaren sine ord, ikkje mine, så det er sagt.) Svangros er den fyrste, og den greiaste å ha med å gjera reint ordhistorisk. Svang skulle tyde smal over magen, det er ei ku etter dagens kroppsideal me har å gjera med her. Dagros kjenner me att, og me kan vel gå ut ifrå at det finst ei namnesyster av henne i bygda den dag i dag? Me kan no berre lure på om det var raudfarga som gav Hjart[e]ros namn, eller ho kunne kanskje ha hatt ei bot forma som eit hjarta? Kyndelskolle, derimot, er eit fyrverkeri av eit namn. Ikkje berre fortel det at ho mangla horn (ho var såkalla kollete, ei kolle), men ho kan/må/burde ha vore fødd på kyndelsmess. Kyndelsmess var ei katolsk messehøgtid, 2. februar. Då feira ein at ein hadde kome seg gjennom halve vinteren. Som om ikkje det var nok, så er det i tillegg opplyst at Kyndelskolle var utstyrt med «Brilde», kanskje ringar ikring augo. Glasaugo slik me kjenner dei i dag, med to glas og innfatning, var nok ikkje noko vanleg syn i Skjåk i 1780-åra. Det kan likevel tenkjast at skrivaren visste kva han skreiv om, utan at eg har god ryggdekking for når ordet «brille» vart teke i bruk i Noreg. Neste ku ut er mest som ein kjendis å rekne, ikkje heilt oppe på Dagros sitt sjikt, men likevel eit godt kjent kunamn: Bulykke. Ein del av dei gamle kunamna hadde lukke i seg, fyrst eller sist i namnet. Bulykke skulle nok gjeva lukke til buet eller heimen. Då syskena mine og eg var små, hadde me «våre eigne» kyr me fekk namne, eller som vart namna til oss. Mi heitte Lykkebot, og var sjølvsagt den gildaste kua av alle, sjølv om det kan hende var lettare å skjøne kven som åtte Kjellros. Lykkebot var det nok sjølvfolket som fann på, og det finn me att i litteraturen, så det òg er eit gamalt kunamn som overlevde heilt til 1990-åra.

Det er ikkje berre i skifteprotokollar og private gardspapir ein finn kunamna. Det finst ei rekkje overleverte budeisullar, som i forma kan vera reine opprekninga av buskapen. Desse er òg ei god kjelde til gamle kunamn. Bulykke og Dagros finn me saman med ei rekkje andre artsfrendar i ein sull som folkeminnesamlaren og skjåkvêren Edvard Grimstad fekk nedteikna (no skal visst denne sullen koma frå Lom, men det gjekk no på eitt ut - i alle fall fram til og med 1865):

Budeiein rulla upp sullan’ sine,

døm stuta på sin lur.

Så lokka døm på kue si,

su-lu--li lu-li-lu.

Kom du Bulykke, Roseneng,

kom Liljegrein, kom Lykkedreng,

kom gamle Dagros, kue mi,

kom alle der ute.

Nei, no rota eg meg på vidvanke att. Attende til Kjekahågån i 1786. Oksen i Kjekahågån er eg ikkje fulla sikker på kva vart kalla, men det ser ut til at det står «Skiorstrud». Fyrstelekken Skjor- kan me lett innbille oss kan ha noko med eit svart og kvitt flygande vesen, men sikre kan me ikkje vera. I fylgje Asbjørn Dagsgard var i alle fall skjor ei nemning eldre bygdafolk brukte på det dyret me i dag ville kalla ei skato. Kva sistelekken -strud eller -trud skulle tyde, tør eg ikkje gisse på, det får stå ope for den som vil freiste seg frampå med ei tyding.

Kva ville eg no med desse litt for lange og tidvis rotete tankerekkjene om kunamn på 1700-talet? Eg meiner me skulle hente fram att kunamna ikkje berre for å føre vidare kulturarven, men eg tenkjer det kan ha påverknad på korleis me tenkjer om dyrevelferd òg. Korleis ville me ha knytt oss til han Mons eller ho Pissi om dei var kalla 343 eller 217? Den som har vakse opp på ein gard veit godt at ein ikkje skal knyte seg for mykje til kyrne, då vart eit møte med ‘n Otto eit brutalt treff med røynda. Eg tenkjer likevel at det ein gjev namn, det steller ein òg betre med, medvite eller undermedvite. Dette med atterhald om at eg korkje er psykolog, dyrlækjar eller dyrevernar. Lukke til i leitinga etter gamle kunamn, spør gjerne ein som er røynd i lokalhistorie og arkivkunne om hjelp om du står fast!

Kjelder

Grimstad, Edvard: Etter gamalt. Folkeminne frå Gudbrandsdalen II. Oslo 1948: s. 104.

Dagsgard, Asbjørn: Målet i Lom og Skjåk. Otta 2006: s. 393.

Statsarkivet i Hamar, Nord-Gudbrandsdal tingrett, Ja - Skifteprotokoller, L0002a - Skifteprotokoll, 1752-1764, s. 629b-630a.

Statsarkivet i Hamar, Nord-Gudbrandsdal tingrett, Ja - Skifteprotokoller, L0004a - Skifteprotokoll, 1786-1804, s. 18b-19a.